Theo tín ngưỡng dân gian Việt Nam, vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, Ông Công Ông Táo (Táo Quân) sẽ rời trần gian để chầu trời, báo cáo với Ngọc Hoàng về mọi việc lớn nhỏ trong gia đình suốt một năm qua. Lễ cúng đưa Ông Công Ông Táo vì vậy mang ý nghĩa tiễn đưa – tri ân – tổng kết năm cũ, đồng thời gửi gắm mong ước cho năm mới bình an, đủ đầy.
Mâm lễ cúng không đặt nặng hình thức xa hoa, mà quan trọng ở:
- Sự chuẩn bị chu đáo
- Sự sạch sẽ, trang nghiêm
- Sự thành tâm của gia chủ
Dù gia đình khá giả hay đơn giản, mâm lễ vẫn cần thể hiện rõ tinh thần “có trước có sau”, đúng với nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt.
Thời điểm làm mâm lễ cúng Ông Công Ông Táo
Theo phong tục, lễ cúng đưa Ông Công Ông Táo nên được thực hiện:
- Vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch
- Trước giờ Ngọ (trước 12 giờ trưa)
Quan niệm dân gian cho rằng sau giờ Ngọ, Táo Quân đã lên đường về trời, việc cúng sau thời điểm này sẽ không còn trọn ý nghĩa tiễn đưa. Gia đình có thể cúng từ tối 22 hoặc sáng sớm ngày 23, miễn là trong khoảng thời gian phù hợp.
Cúng Ông Công Ông Táo ở đâu là đúng?
Mâm lễ cúng Ông Công Ông Táo thường được đặt:
- Tại khu vực bếp – nơi Táo Quân cai quản
- Hoặc bàn thờ Táo Quân riêng (nếu gia đình có lập)
Không nên đặt mâm lễ này lên bàn thờ gia tiên hoặc bàn thờ Phật, vì mỗi không gian thờ cúng mang ý nghĩa khác nhau. Trường hợp nhà chung cư, bếp nhỏ, gia đình có thể bày mâm lễ gọn gàng, sạch sẽ tại bếp, không cần cầu kỳ.
Mâm lễ cúng Ông Công Ông Táo gồm những gì?
Tùy theo điều kiện và phong tục từng vùng, mâm lễ có thể khác nhau đôi chút, nhưng về cơ bản gồm các lễ vật sau:
Lễ vật cơ bản không thể thiếu
- Hương (nhang)
- Đèn hoặc nến
- Hoa tươi (thường là hoa cúc, hoa lay ơn)
- Nước sạch
- Trầu cau
Đây là những lễ vật mang tính biểu trưng, thể hiện sự trang nghiêm và lòng thành kính.
Lễ vật truyền thống dành riêng cho Táo Quân
- Mũ, áo, hia Táo Quân (bằng giấy)
- Thường gồm 2 mũ có cánh cho Táo ông
- 1 mũ không cánh cho Táo bà
- Tiền vàng, giấy mã
Những lễ vật này mang ý nghĩa “cấp lộ phí” để Táo Quân lên đường chầu trời.
Cá chép – lễ vật mang ý nghĩa đặc biệt
Cá chép được xem là phương tiện để Ông Công Ông Táo về trời, gắn liền với tích “cá chép hóa rồng”. Gia đình có thể chuẩn bị:
- Cá chép sống (phổ biến nhất)
- Hoặc cá chép giấy (với gia đình ở chung cư, không tiện thả cá)
Sau khi cúng xong, cá chép sống sẽ được phóng sinh tại ao, hồ, sông sạch, thể hiện tinh thần nhân văn và cầu may mắn cho năm mới.
Mâm cơm cúng Ông Công Ông Táo
Mâm cơm có thể là:
- Mâm cơm mặn: xôi, gà luộc, canh, món mặn truyền thống
- Mâm cơm chay: tùy theo tín ngưỡng gia đình
Không có quy định bắt buộc mâm cơm phải lớn hay nhỏ. Điều quan trọng là đồ ăn sạch sẽ, nấu nướng chỉn chu, không dùng đồ ôi thiu hay làm qua loa.
Cách bày trí mâm lễ cúng đúng cách
Khi bày mâm lễ, gia chủ nên lưu ý:
- Đặt lễ vật gọn gàng, cân đối
- Hương, đèn ở vị trí trung tâm
- Mũ áo Táo Quân đặt ngay ngắn
- Cá chép để riêng, tránh đặt lộn xộn
Không nên bày biện quá nhiều đồ không cần thiết, tránh gây rối mắt và mất đi sự trang nghiêm của nghi lễ.
Trình tự thực hiện lễ cúng đưa Ông Công Ông Táo
Một lễ cúng đầy đủ thường diễn ra theo các bước:
- Lau dọn bếp và khu vực đặt mâm lễ
- Bày lễ vật theo thứ tự hợp lý
- Thắp hương, đèn/nến
- Gia chủ đứng nghiêm túc, đọc bài văn khấn cúng Ông Công Ông Táo
- Chờ hương tàn hoặc gần tàn
- Hóa vàng, mang cá chép đi phóng sinh
Lưu ý: Khi phóng sinh thì phải chọn nơi phóng sinh thật sự giúp cho cá có thể sống được và nên thực hiện như sau.
Đầu tiên, cho chậu xuống mặt nước và cho nước sông vào từ từ khoảng 2/3 chậu và chờ khoảng 2 phút để cá thích nghi môi trường nước mới. Sau đó, nghiêng chậu nhẹ để nước sông từ từ hòa vào nước trong chậu và để cá tự bơi ra khỏi chậu thì sẽ không bị sốc.
Những điều cần tránh khi làm mâm lễ cúng Táo Quân
- Cúng sau 12 giờ trưa ngày 23
- Đặt mâm lễ ở nơi bừa bộn, ô uế
- Cúng qua loa, làm cho có
- Phóng sinh cá chép không đúng nơi, vứt túi nilon xuống nước
Những hành động này không chỉ làm giảm ý nghĩa tâm linh, mà còn đi ngược lại tinh thần văn hóa truyền thống.
Mâm lễ đơn giản cho gia đình bận rộn, nhà chung cư
Với các gia đình hiện đại, mâm lễ có thể tối giản gồm:
- Hương, hoa, nước sạch
- Mũ áo Táo Quân
- Cá chép giấy
Chỉ cần thực hiện đúng nghi lễ, giữ lòng thành, vẫn được coi là trọn lễ, không nhất thiết phải cầu kỳ hay tốn kém.
Ý nghĩa nhân văn
Lễ cúng ngày 23 tháng Chạp không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là:
- Dịp để gia đình quây quần
- Nhắc nhở giữ gìn bếp ấm, nhà yên
- Khởi đầu cho chuỗi nghi lễ đón Tết Nguyên Đán
Đây là một trong những nét đẹp văn hóa lâu đời, góp phần gìn giữ bản sắc truyền thống của dân tộc Việt Nam.
Chuẩn bị mâm lễ cúng đưa Ông Công Ông Táo về trời là cách để mỗi gia đình kết thúc năm cũ một cách trọn vẹn, gửi gắm mong cầu cho năm mới an lành, thuận lợi. Dù mâm lễ đơn giản hay đầy đủ, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm, sạch sẽ và hiểu đúng ý nghĩa nghi lễ.